كتاب خلقت انسان دكتر سحابى بحثى در اين زمينه دارد . شايد از همهء اينها بهتر بحث تكاملى است كه لكنت دونوئى در كتاب سرنوشت انسان آورده كه تكامل ، هدفدار است . خيلى بحث خوب و عالىاى است . آيا جامعهء انسانى هدف دارد ؟ عين اين بحث راجع به تاريخ هم پيش مىآيد كه آيا جامعهء انسانى كه به سوى يك تكاملى پيش مىرود هدف دارد و متوجه آن تكامل است ؟ چنان كه طبيعت كه رو به تكامل مىرود اگر در مسير انحرافى قرار بگيرد بر مىگردد به حالت تعادلش ؛ گاهى از اين طرف مىافتد برمىگردد به تعادل ، گاهى از آن طرف مىافتد برمىگردد به تعادل ، ولى با اينكه راههاى مارپيچى طى مىكند در نهايت امر به سوى آن هدف تكاملى خود پيش مىرود . آيا جامعه هم همين جور است ؟ مىگويد : الهيون قائل به چنين چيزى هستند و از غير الهيون نيز هگل - كه معتقد به روح مطلق بود - قائل به چنين مطلبى بوده است ( كه آن هم يك مطلب خيلى اساسى است و به همين سادگيها نمىتوان آن را رد كرد . ) مسأله‌اى كه اكنون همهء اديان راجع به حضرت حجت « 1 » پيش بينى مىكنند كه عدل كامل ، صلح كامل ، رفاه كامل ، سلامت كامل و امنيت كامل برقرار خواهد شد ، همان پيش بينى تكامل تاريخ و تكامل بشريت است ؛ يعنى زندگى بشر در آينده منتهى مىشود به عاليترين و كاملترين زندگيها كه از جمله آثارى كه در آن هست آشتى انسان و طبيعت است و آن اين است كه زمين تمام معادن خود را در اختيار انسان قرار مىدهد ، آسمان تمام بركات خود را در اختيار انسان قرار مىدهد و همهء اينها خود ، تكامل تاريخ است . چندى پيش هشت سخنرانى تحت عنوان « مدينهء فاضلهء اسلامى » راجع به حضرت حجت در كاشان كردم . خيلى سخنرانيهاى خوبى بود ولى بعد خود سخنرانيها را نتوانستيم پيدا كنيم « 2 » . يادداشتهايش را متفرق دارم . اگر آن بحث چاپ بشود بحث بسيار خوبى در تكامل جامعه است . در مسئلهء « تاريخ و اخلاق » چند مسئله بايد مورد توجه قرار گيرد . يكى اينكه آيا مورخ حق دارد راجع به شخصيتهاى گذشته قضاوت و داورى اخلاقى كند كه فلان كس آدم خوبى بود ، فلان كس آدم بدى بود ؟ يا نه ، مورخ قاضى نيست . يك نظريه كه بيشتر نظريهء اينهاست مىگويد اين امر به مورخ مربوط نيست و اين را هم مبتنى بر اصلى مىكند كه بعد آن را توضيح مىدهيم . مسئلهء

--> ( 1 ) [ مقصود يك منجى بشريت است كه در اسلام به عنوان مهدى موعود عليه السلام معرفى شده است . ] ( 2 ) [ متأسفانه شوراى نظارت بر نشر آثار استاد شهيد نيز هنوز موفق به يافتن نوار يا متن اين سخنرانيها نشده است . ]